RIO Lublin: Grupy poszukiwawczo-ratownicze nie mogą być finansowane jak OSP

Regionalna Izba Obrachunkowa w Lublinie uznała, że gminy nie mogą finansować ani rozliczać działalności grup poszukiwawczo-ratowniczych na zasadach przewidzianych dla ochotniczych straży pożarnych. Choć samorządy mogą wspierać takie stowarzyszenia, muszą to robić w oparciu o przepisy dotyczące dotacji i współpracy z organizacjami pozarządowymi.

Regionalna Izba Obrachunkowa w Lublinie odpowiadając 15 października 2025 r., na wniosek złożony przez wójta gminy Wyryki Bernarda Błaszczuka, zajęła stanowisko w sprawie zasad finansowania i rozliczania udziału członków grup poszukiwawczo-ratowniczych w działaniach prowadzonych na terenie gminy. Sprawa dotyczyła wątpliwości, czy takie stowarzyszenia mogą być traktowane jak jednostki OSP, w szczególności w zakresie przyznawania ekwiwalentów pieniężnych oraz refundacji kosztów uczestnictwa w akcjach.

Lubelska RIO jednoznacznie stwierdziła, że brak jest podstaw prawnych do stosowania wobec grup poszukiwawczo-ratowniczych zasad obowiązujących wobec OSP. Nawet jeśli dane stowarzyszenie zostanie uznane za podmiot ochrony ludności i obrony cywilnej na podstawie ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, nie nabywa ono statusu jednostki ochrony przeciwpożarowej, a więc nie ma prawa do świadczeń przewidzianych w ustawie o OSP, w tym do ekwiwalentu pieniężnego.

Izba wskazała, że działalność ochotniczych straży pożarnych jest ściśle uregulowana w przepisach ustawy o OSP z 17 grudnia 2021 r. oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 24 sierpnia 1991 r. Akty te określają m.in. zasady finansowania jednostek, refundacji kosztów udziału w akcjach, szkoleń i ubezpieczeń, a także możliwość udzielania im wsparcia z budżetu gminy. Grupy poszukiwawczo-ratownicze, które działają najczęściej w formie stowarzyszeń, podlegają natomiast przepisom Prawa o stowarzyszeniach i nie są jednostkami ochrony przeciwpożarowej w rozumieniu powyższych ustaw.

Regionalna Izba Obrachunkowa wskazała jednak, że gmina może wspierać działalność takich grup w inny sposób. Zgodnie z art. 221 ustawy o finansach publicznych, samorząd może przekazywać dotacje celowe na realizację zadań publicznych, a ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie daje możliwość zawierania umów z organizacjami pozarządowymi w zakresie zadań związanych z bezpieczeństwem i ochroną ludności. Wójt, burmistrz lub prezydent miasta, uznając daną organizację za podmiot ochrony ludności, określa w decyzji zakres zadań, warunki finansowania i sposób współpracy.

W ramach takiego wsparcia gmina może przekazywać środki na realizację konkretnych zadań publicznych, takich jak szkolenia, utrzymanie sprzętu, badania psów ratowniczych, ubezpieczenia czy zwrot kosztów dojazdu. Izba podkreśliła przy tym, że refundacja kosztów poniesionych przez członków grupy nie jest tożsama z ekwiwalentem pieniężnym przewidzianym dla strażaków OSP, lecz stanowi jedynie formę zwrotu wydatków poniesionych przy realizacji zadań publicznych.

W sytuacjach nadzwyczajnych lub w razie konieczności szybkiego wsparcia grupy po akcji ratowniczej możliwe jest zastosowanie tzw. trybu uproszczonego, określonego w art. 19a ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Umożliwia on przyznanie dotacji do 10 tysięcy złotych bez konkursu, na okres nie dłuższy niż 90 dni. Ponadto, w przypadku gdy grupa działa na terenie kilku gmin, samorządy mogą zawierać między sobą porozumienia międzygminne, które pozwalają na finansowanie wspólnych działań ratowniczych.

Regionalna Izba Obrachunkowa w Lublinie w podsumowaniu stwierdziła, że rozliczanie działalności grup poszukiwawczo-ratowniczych na zasadach obowiązujących w Ochotniczych Strażach Pożarnych jest niedopuszczalne. Możliwe jest natomiast udzielanie im wsparcia finansowego poprzez dotacje, porozumienia i inne formy współpracy wynikające z przepisów o finansach publicznych oraz działalności pożytku publicznego. Izba podkreśliła, że jej stanowisko ma charakter informacyjny i nie stanowi wiążącej wykładni prawa, jednak wskazuje samorządom właściwy kierunek postępowania w podobnych sprawach.

Grafika nagłówkowa, ilustracyjna: Wygenerowana sztucznie